Foto bij artikel burgerschapseducatieHet onderwijsconcept van Cosmicus onderscheidt zich van anderen door zich – behalve op de kernvakken, talentontwikkeling, coöperatief leren en ouderbetrokkenheid – sterk te richten op burgerschapsonderwijs. In dit artikel leest u hoe burgerschapseducatie binnen Cosmicusonderwijs wordt vormgegeven.

Voor Cosmicus is een van de belangrijkste doelen van burgerschapsonderwijs er voor zorgdragen dat kinderen en jongeren op school de kennis, vaardigheden en attitudes leren die horen bij de democratische rechtsstaat. Gedacht kan worden aan zelfstandig en kritisch kunnen denken en handelen, maar ook aan het respecteren van elkaars levenswijze. We zien dit binnen de scholen terug in het schoolklimaat dat gericht is op respect voor alle culturen en levensovertuigingen en op de manier waarop leerlingen en leraren met elkaar omgaan. Leraren doen er alles aan om de respectvolle omgang te stimuleren en benutten alle kansen om leerlingen aan te moedigen samen oplossingen te vinden voor conflicten of problemen.
De kwaliteit van het onderwijs, gericht op de bevordering van burgerschap, diversiteit en sociale integratie staat bij de Cosmicusscholen hoog op de beleidsagenda en kan volgens de Onderwijsinspectie zelfs dienen als “voorbeeld voor andere scholen”. Visie en aanbod ten aanzien van burgerschapsonderwijs zijn uitgebreid vastgelegd en nemen een centrale rol in bij de training van nieuwe leerkrachten. Burgerschapsonderwijs wordt regelmatig op team- en docentenvergaderingen besproken en uitgebreid geëvalueerd. Jaarlijks wordt nagegaan hoe dit verstevigd kan worden.
De meeste Cosmicusscholen zijn tevens UNESCO-scholen. Deze scholen verwerken thema’s van UNESCO in hun onderwijs zoals vrede en mensenrechten, intercultureel leren, wereldburgerschap en duurzaamheid.
Volgens Bron (2009) is burgerschapsonderwijs een taak waarbij meerdere contexten gebruikt kunnen worden, zoals het schoolcurriculum (inclusief brede school activiteiten), vakoverstijgende projecten, buitenschoolse activiteiten en de schoolgemeenschap (figuur 1). Burgerschapsonderwijs komt op allerlei manieren tot uiting bij de Cosmicusscholen. Hieronder zal per context een aantal voorbeelden van activiteiten worden gegeven. Hoewel de specifieke invulling van burgerschapsonderwijs per school kan verschillen, is het uitgangspunt van Cosmicus dat gestreefd moet worden naar het benutten van de hele school als oefenplaats voor burgerschap.

 

Contexten voor burgerschapsonderwijs

Figuur 1. Contexten voor burgerschapsonderwijs (Bron, 2009).


Schoolcurriculum en brede school activiteiten
Het schoolcurriculum omvat alle activiteiten die binnen de setting van de klas of school worden ondernomen en gerelateerd zijn aan een vak. Om de burgerschapscompetenties van kinderen en jongeren te bevorderen wordt binnen de Cosmicusscholen het vak wereldburgerschap gegeven en op jonge leeftijd al begonnen met Engels. Burgerschapsonderwijs beperkt zich niet tot het vak wereldburgerschap, maar komt binnen alle vakken in meer of mindere mate aan bod. Waar het hier om gaat is dat burgerschap de hele school aangaat, niet slechts één afzonderlijke docent. De scholen willen kinderen niet alleen kennis bijbrengen, maar ook sociale vaardigheden om hen voor te bereiden op hun verdere schoolloopbaan en hun plaats in de maatschappij. Het uiteindelijke doel is dat ze zich thuisvoelen in de samenleving en hun steentje hieraan bijdragen. Bij wereldburgerschap staan de volgende tien kernwaarden centraal: verantwoordelijkheid, respect, zelfvertrouwen, behulpzaamheid, eerlijkheid, vriendschap, geduld, gerechtigheid, zelfreflectie en leiderschap. Als uitgangspunt worden de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en die van het Kind genomen.
Het vak wereldburgerschap begint al in groep 1. Kinderen krijgen tot en met groep 8 één uur per week het vak wereldburgerschap. Vanaf schooljaar 2013-2014 zijn alle Cosmicusbasisscholen begonnen met de methode De Vreedzame School. De positieve ervaringen van andere basisscholen en de wetenschappelijke onderbouwing hebben Cosmicus van de meerwaarde doen overtuigen. Het vak wereldburgerschap wordt ook in de onderbouw van het voortgezet onderwijs als vak onderwezen. In de bovenbouw van het voortgezet onderwijs is het geen vak meer; dan is het geïntegreerd in de andere vakken.
Vanaf groep 3 krijgen kinderen Engelse les door middel van de digitale bordmethode Take it Easy. In groep 3 en 4 wordt Engels vooral met liedjes en verhalen aangeboden, vanaf groep 5 worden leerlingen ook getoetst in Engels, en in de groepen 6,7 en 8 krijgen de kinderen Cambridge Young Learners Exams die speciaal zijn ontwikkeld door de Cambridge Universiteit.
Naast het verplichte schoolcurriculum zijn er ook extra activiteiten die door de school geïnitieerd en begeleid worden waar leerlingen vrijwillig aan kunnen deelnemen. We noemen dit extracurriculaire activiteiten, maar ze staan beter bekend als brede school activiteiten. Deze brede school activiteiten vinden na schooltijd plaats. Leerlingen kunnen door hier deel aan te nemen hun burgerschapscompetenties verder ontwikkelen en hun talenten verzilveren. De docenten doen hun uiterste best om voor ieder wat wils te regelen. Educatieve, culturele, sportieve en technische activiteiten komen aan bod.
Op de basisscholen en middelbare scholen van Cosmicus zijn er allerlei ‘clubs’ waar kinderen en jongeren zich voor kunnen opgeven. Die clubs zijn gericht op activiteiten zoals fotografie, schilderen, vioolspelen, zingen, roboticus, werelddans, aerobic, muziek, media, drama, toneel, film, website bouwen, judo, lezen, voetbal, korfbal, hockey en basketbal. Deze clubs doen regelmatig mee aan lokale, nationale en zelfs internationale toernooien.


Vakoverstijgende projecten

Binnen scholen zijn er projecten en activiteiten die de afzonderlijke schoolvakken overstijgen, namelijk de vakoverstijgende projecten. Deze projecten raken diverse vakken en verbindt ze met elkaar. Vakoverstijgende projecten lenen zich uitstekend voor het opdoen van algemene vaardigheden zoals plannen, onderzoeken, presenteren, samenwerken, etc. Zowel op het primair als voortgezet onderwijs komen vakoverstijgende projecten met als doel het bevorderen van burgerschapscompetenties veelvuldig voor.
Enkele voorbeelden van vakoverstijgende projecten van de Cosmicusbasisscholen zijn ‘Ik hou van Holland’ en ‘Kleur bekennen’. Tijdens het project ‘Ik hou van Holland’ werken kinderen twee weken lang aan typisch Hollandse zaken. Er wordt geleerd over Nederlandse schilders, de kinderen bezoeken een museum, gaan op excursie naar een molen, leren over de bloementeelt, de productie van melk, etc. Tijdens een speciale avond mogen kinderen aan hun ouders laten zien wat ze gemaakt en geleerd hebben. En daar hoort natuurlijk ook een rommelmarkt, een Hollandse gebakkraam en Bingo bij.
Tijdens het project ‘Kleur bekennen’ wordt de school de wereld in het klein. In iedere klas staat een ander land centraal en leren de kinderen van alles over de cultuur en de geschiedenis van dat land. Als afsluiting van dit project krijgen alle ouders en familieleden de gelegenheid om samen met de kinderen op ’wereldreis’ te gaan en een kijkje te nemen in alle landen (i.e. klassen).
Andere voorbeelden van vakoverstijgende activiteiten van de basisscholen zijn het organiseren van inzamelingsacties voor ontwikkelingslanden, meedoen aan de Dag van Respect, het organiseren van schoonmaakacties in de buurt, het bezoeken van bejaardentehuizen en het brengen van eten en drinken voor de dak- en thuislozen bij het Leger des Heils. Ook hebben alle groepen hun eigen moestuin op het schoolplein waar ze in de lente groente kunnen planten om het na de oogst met anderen te delen.
Op de Dag van de Duurzaamheid gaan op scholen die er aan meedoen de verwarming uit. De dag heet dan ook toepasselijk ‘Warme truiendag’. Cosmicus werkt op deze dag aan de bewustwording van haar leerlingen op het gebied van duurzaamheid. De school besteedt echter ook aandacht aan sociale en wetenschappelijke thema’s die bij warmte en kou horen.
De scholen voor voortgezet onderwijs organiseren jaarlijks een Goede Doelen Markt. Leerlingen richten hun eigen bedrijfje op, verdienen geld, en doneren die vervolgens aan goede doelen zoals Cliniclowns, Day for Change, Edukans, Greenpeace, Kuntah-Lisaru, Unicef en Warchild. Tijdens een ander project, genaamd Wereldplein, leren scholieren door middel van drama, muziek, kunst en filosofie andere culturen beter kennen. Leerlingen en docenten geven presentaties en workshops. Het Wereldplein is het toneel voor wereldmuziek, wereldspellen, wereldverhalen een wereldquiz, en nog veel meer.
Cosmicus doet ook mee aan het project Respect Estafette. Door persoonlijke brieven te schrijven met mensen die ervaringen hebben met vooroordelen en/of discriminatie worden leerlingen zich bewust van eigen vooroordelen, hoe het is om gediscrimineerd te worden en krijgen zij meer begrip voor mensen die anders zijn.
Om er zorg voor te dragen dat leerlingen de juiste vervolgopleiding kiezen wordt de Inspiratieweek georganiseerd. Leerlingen maken kennis met allerlei beroepen zoals psycholoog, software ontwikkelaar, dirigent, redacteur, arts en jurist. De leerlingen, ouders, docenten en workshopleiders ervaren dit als een zeer waardevolle activiteit.


Buitenschoolse activiteiten

Activiteiten die buiten de setting van de klas of school worden ondernomen, maar die wel deel uitmaken van het verplichte curriculum worden buitenschoolse activiteiten genoemd. De meest bekende hiervan zijn de excursies en de maatschappelijke stage. Alle scholieren in het voortgezet onderwijs zijn verplicht minimaal 30 uur maatschappelijke stage te lopen. Tijdens deze stage doen zij vrijwilligerswerk, zoals een wijkagent ondersteunen bij een fietscontroleactie of voor Veilig Verkeer Nederland een campagneposter maken. Ook kan worden gedacht aan het meehelpen in een bejaardentehuis of bij een sportvereniging. Zo kunnen jongeren tijdens hun schooltijd een bijdrage leveren aan de samenleving.
Gedurende het schooljaar worden diverse excursies binnen Nederland en naar het buitenland zoals England, Frankrijk, Duitsland, Spanje of Italië georganiseerd. Hier zijn tevens pedagogisch-didactische doelen aan verbonden.
Ook hebben de scholen hun leerlingen en ouders onder meer naar Het Koninklijk Paleis Amsterdam, het Teylers Museum in Haarlem, de Tweede Kamer in Den Haag en naar Herinneringscentrum Kamp Westerbork meegenomen.
Voor alle leerlingen wordt tijdens de zomervakantie een Zomerschool in London en/of in Dublin georganiseerd. Leerlingen die zich 1,2 of 3 weken lang op de Engelse taal willen focussen en daarnaast mee willen doen aan leuke activiteiten kunnen zich hiervoor opgeven.
Comenius is een project van het Europees Platform om partnerschappen tussen scholen en uitwisseling van leerlingen te stimuleren. De Cosmicusscholen en –leerlingen nemen hieraan deel. Leerlingen gaan naar het buitenland en/of leerlingen uit het buitenland worden door Cosmicusleerlingen in Nederland opgevangen en begeleid.
INESPO is de internationale duurzaamheidsolympiade in Nederland. In deze wedstrijd strijden scholieren van over de hele wereld met elkaar om te bewijzen dat zij de beste oplossing voor een duurzaamheidsvraagstuk hebben gevonden. De olympiade is bedoeld voor vmbo-, havo- en vwo-scholieren van 13 tot en met 18 jaar. Leerlingen en docenten van de Cosmicusscholen doen hier jaarlijks aan mee.


Schoolgemeenschap

Cosmicus ziet de school op twee manieren als een gemeenschap, namelijk als gemeenschap op zichzelf en als een gemeenschap in de samenleving. Daarom wordt burgerschapsonderwijs zowel binnen als buiten de school vormgegeven. Binnen de school zijn heldere afspraken omtrent omgangsvormen: ieders levenswijze, ras of geaardheid wordt gerespecteerd, geen enkele vorm van agressie, geweld of intimidatie heeft een plaats op school, pestgedrag wordt niet geaccepteerd, de eigendommen van anderen worden gerespecteerd en een gezonde levensstijl wordt gestimuleerd. Leerkrachten en directeuren ondernemen verschillende activiteiten om het schoolklimaat positief te beïnvloeden. Positieve benadering staat hoog op de agenda. De schoolcultuur is informeel maar respectvol; laagdrempelig maar gestructureerd.
Cosmicus hecht veel waarde aan een goede relatie tussen school en de omgeving. De relatie wordt gezien als een van verbinding, partnerschap en synergie. Gebeurtenissen in de samenleving raken de school en andersom heeft de school invloed op de samenleving. Scholen zijn geen ‘eilandjes’ in de wijk. Integendeel: de school staat midden in de samenleving.
Op de scholen zijn leerlingenraden actief. Zo’n raad bestaat uit één klassenvertegenwoordiger uit elke klas en een gekozen voorzitter. Leerlingen van de leerlingenraad hebben als taak de belangen van hun klasgenoten te behartigen. Ze kunnen gevraagd en ongevraagd advies uitbrengen aan de leiding van de school en/of de aan medezeggenschapsraad over zaken die de leerlingen direct aangaan.
De ouderraad (OR) vertegenwoordigt de ouders en geeft input aan de directie over diverse schoolzaken. In het begin van het schooljaar kunnen ouders zich opgeven voor de ouderraad. De ouderraad organiseert enkele malen per jaar informatiebijeenkomsten voor de ouders.
De medezeggenschapsraad (MR) bestaat uit vertegenwoordigers van leerlingen, ouders en personeelsleden. Zij beslissen mee over het schoolbeleid. De MR overlegt met de directie over belangrijke schoolzaken, zoals verbeteringen in het onderwijs, vaststellen van vakanties, de veiligheid op school, de schoolregels en het schoolplan.
Cosmicusscholen nodigen meerdere malen per jaar deskundigen uit om gastlessen te verzorgen. Voornamelijk worden hierbij maatschappelijke thema’s aangeroerd. Onder degenen die een gastles hebben verzorgt zijn ook bekende Nederlanders zoals Wim van de Camp, Abdelkader Benali, Dion Graus, Andries Knevel en Paul van Meenen.
Andere manieren waarop de scholen samenwerken met organisaties is door het investeren in stagiaires uit het mbo, hbo en wo, openstaan voor snuffelstages en meeloopdagen en de eigen leerlingen stimuleren om deel te nemen aan meeloopdagen. Ook wordt samengewerkt met bibliotheken, musea en educatieve centra. Tot slot, worden meerdere malen per jaar Open Dagen georganiseerd.


Geraadpleegde literatuur

Bron, J. (2009). Maatschappelijk verantwoord. Instrument voor zelfevaluatie actief burgerschap en sociale integratie. SLO: Enschede